Drugi co do wielkości rynek na Bliskim Wschodzie

Charakterystyka rynku


Rynek irański jest drugim co do wielkości rynkiem na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej (MENA), zaraz po Arabii Saudyjskiej. Jest na miejscu 18. pod względem wielkości populacji na świecie. Ponad 95% mieszkańców Iranu to muzułmanie. Iran ma bardzo duży potencjał, by stać się jedną z najwydajniejszych gospodarek na świecie, jednak ciągłe zaangażowanie w konflikty międzynarodowe na Bliskim Wschodzie oraz brak porozumienia ze Stanami Zjednoczonymi sprawia, że traci szansę na rozwój oraz na wsparcie ze strony zagranicznych kontrahentów.

Wydawało się, że w momencie zawarcia porozumienia nuklearnego między Iranem a stałymi członkami Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz Unią Europejską w 2015, które stopniowo znosiło sankcje nałożone na Iran (m.in. na eksport ropy naftowej), rozpoczyna się nowy etap dla gospodarki irańskiej. Niedługo po tych wydarzeniach zaczął napływać kapitał zagraniczny, firmy europejskie otwierały swoje filie, a infrastruktura miejska i związana z transportem intensywnie się rozwijała. Obrazuje to wskaźnik PKB, który od 2015 do 2016 roku zanotował wzrost o prawie 5%.

W momencie wycofania się USA z porozumienia w maju 2018 roku nastąpiło znaczne pogorszenie koniunktury. Donald Trump podjął decyzję o nałożeniu sankcji na wszystkie firmy, które zamierzają prowadzić stosunki handlowe z Iranem. W związku z tym przedsiębiorstwa masowo zaczęły wycofywać swoje inwestycje z Iranu. Ponadto, na początku sierpnia 2018 r. prezydent USA ogłosił dotkliwe sankcje, mające dotknąć Iran bezpośrednio: zakaz sprzedaży Iranowi amerykańskiej waluty, zakaz zakupu irańskich obligacji oraz handlu złotem i innymi metalami szlachetnymi, zakaz importu irańskiej stali i aluminium, a także perskich dywanów i pistacji. Restrykcje mają ogromny wpływ na gospodarkę Iranu, a także na życie codzienne Irańczyków. Aby zwiększyć wpływy do budżetu, rząd irański musiał wprowadzać nowe opłaty oraz podnieść ceny. Działania te nie podobają się Persom, którzy od przełomu 2017 i 2018 roku masowo wychodzą na ulicę i protestują przeciwko polityce rządu. W takiej sytuacji Iran polega na partnerach handlowych z Dalekiego Wschodu tj. Chin i Korei Południowej, a także z Rosji, których nie dotyczą sankcje ze strony USA. Stanowi to duże zagrożenie dla europejskich eksporterów.

Gospodarka silnie zależna od eksportu ropy naftowej

Handel z Iranem


Gospodarka Iranu charakteryzuje się ujemnym bilansem handlowym. Wartość eksportu w 2016 roku wynosiła 40,6 mld USD, co dało Iranowi 49. miejsce wśród najwiekszych eksporterów na świecie. Państwa, które mają największy udział w pozyskiwaniu dóbr z Iranu to Chiny (33%), Indie (18%), Korea Południowa (10%) i Japonia (7,3%). Podobnie jak w innych państwach Zatoki Perskiej, gospodarka Iranu jest silnie zależna od eksportu ropy naftowej (63% całego eksportu). Pozostałe produkty eksportowane to m.in.: produkty plastikowe (6,9%), produkty chemiczne (6,2%), metale (5,3%) oraz produkty spożywcze (3,9%).

Chiny są także największym partnerem handlowym, jeśli chodzi o import (30%). Następnie Zjednoczone Emirat Arabskie (16%), Turcja (9,1), Korea Południowa (6,9%) oraz Niemcy (5,1%). W sumie wartość importu w 2016 roku kształtowała się na poziomie 54,2 mld USD. Iran sprowadza do kraju głównie elektronikę (26%), w tym najwięcej telefonów (1,6%), środki transportu oraz części do nich (11%), z czego 5,9% stanowią samochody, produkty chemiczne oraz medykamenty (8,5%) w tym głównie gotowe leki, produkty spożywcze (8,1%) przede wszystkim kukurydza i ryż- 1,8% oraz tekstylia (8%). Na podstawie danych dotyczących eksportu i importu można zauważyć większe zróżnicowanie produktów sprowadzanych do kraju niż sprzedawanych na zewnątrz.

Polska i Iran od dawna utrzymują dobre kontakty nie tylko handlowe, ale i dyplomatyczne. Irańczycy mają bardzo pozytywne skojarzenia dotyczące kontaktów z Polakami sięgające II wojny światowej, kiedy w Iranie schroniło się wielu cywilów z armii Andersa, podróżujących z Rosji do Włoch. Ważnym wydarzeniem w historii stosunków między dwoma państwami była też wizyta Szacha Mohammada Rezy Pahlaviego w Polsce w 1977 roku. Dzisiaj Polskę i Iran łączą dwie obustronne umowy gospodarcze – o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji oraz w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu.

Polacy eksportowali do Iranu w 2016 roku produkty o wartości 89,5 miliona USD. Do najpopularniejszych zaliczają się: elektronika (m.in. części do samochodów) oraz części do maszyn (42%), produkty spożywcze (14%) w tym m. in. czekolada (3,8%), produkty chemiczne (8,1%) z czego największą część stanowią gotowe leki (2,6%), środki transportu i części do nich (6,9%).  Firmy, które z powodzeniem wysyłają swoje towary do Iranu to LG Electronics Wrocław, B&P Engineering Przeworsk czy Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego Poznań. Sukces odniosła firma Ursus podpisując kontrakt o wartości 20 mln złotych z irańską firmą Iran Tractor Manufacturing Company (ITMCO)  na części do traktorów i autobusów. Na irański rynek kosmetyczny weszła także firma Dr Irena Eris.

Dla polskiego eksportera od kilku lat stwarzane jest pole do nawiązania współpracy z Iranem. Projekt Go Iran! zapoczątkowany przez Ministerstwo Rozwoju w 2016 roku ma za zadanie ułatwić kontakt z firmami irańskimi oraz zapewniać polskim przedsiębiorcom informacje na temat poszczególnych branż. Polska Agencja Inwestycji i Handlu prowadzi działalność informacyjną, doradczą oraz reprezentacyjną dla przedsiębiorców z Polski, którzy chcieliby rozpocząć współpracę z Iranem. W kwietniu 2017 roku agencja oficjalnie uruchomiła swoje biuro w Teheranie. Organizowane są także spotkania z potencjalnymi kontrahentami.

133 mln USD – wartość eksportu do Polski

Jeśli chodzi o klasyfikację produktów, które Iran eksportuje do Polski, na pierwszym miejscy znajduje się ropa naftowa (68%). Następnie produkty spożywcze (14%), metale (10%) oraz produkty zwierzęce (3,5%). Wartość importu w 2016 roku oscylowała na poziomie 133 milionów USD.

Sytuacja ekonomiczna Iranu


Gospodarka Islamskiej Republiki Iranu, w okresach unormowanych stosunków międzynarodowych była jedną z najdynamiczniej rozwijających się na świecie. Jednym z czynników jest bardzo młode społeczeństwo irańskie. 30,1% ludności jest poniżej dwudziestego roku życia, a aż 64,3% ludności – pomiędzy dwudziestym a sześćdziesiątym czwartym rokiem życia. Młode społeczeństwo konsumuje coraz więcej dóbr, a na rynku pracy ma miejsce ożywienie – istnieje potrzeba tworzenie nowych stanowisk. Co ważne, zdecydowana większość Irańczyków mieszka w mieście, co wiąże się z ciągłą rozbudową ośrodków miejskich i polepszaniem ich infrastruktury. Coraz lepszą sytuację materialną Irańczyków obrazuje systematyczny wzrost PKB per capita. Po chwilowym załamaniu w 2015 roku, w 2017 zanotowano wartość 5415,21 USD.

Mimo starań władz irańskich, aby zdywersyfikować gospodarkę, nadal jej największą podporą jest wydobycie ropy naftowej (czołowe miejsce pod względem wydobycia na Bliskim Wschodzie, dalsze zwiększenie wydobycia tego surowca wymaga poniesienia nowych nakładów inwestycyjnych) oraz gazu ziemnego. Wpływy z tego sektora to 42,215 miliona USD. Dla porównania wydobycie metali ciężkich czy rynek aut i części do nich to odpowiednio 9,743 miliona USD i 5,464 miliona USD. Gospodarka tak silnie zależna od jednego sektora jest bardzo wrażliwa na działania partnerów handlowych czy organizacji międzynarodowych. Jest to widoczne na podstawie rocznych zmian wzrostu PKB. W 2014 było to 4,6% a w 2015 już -1,32%, z kolei w 2016 roku wzrósł on do 13,4%.

Oficjalną walutą Iranu jest rial. Od 2013 roku jego wartość systematycznie malała. W 2017 roku 1 dolar odpowiadał 32 769,7 riali. Po odstąpieniu USA od porozumienia nuklearnego, walutę w Iranie można wymieniać jedynie w autoryzowanych przez Bank Centralny punktach, w których ceny są znacznie wyższe. Na początku sierpnia 2018 roku wszedł w życie dekret Donalda Trumpa, na mocy którego zakazano sprzedaży waluty amerykańskiej Iranowi oraz handlu złotem i innymi metalami szlachetnymi.

W strukturze gospodarczej Iranu największy udział w PKB mają usługi – 54.3%. W tym sektorze pracuje też najwięcej Irańczyków (48.6%). Kolejny sektor to przemysł – 35.9% i 35.1% pracowników. Najmniejszy udział ma rolnictwo z 9.8% PKB oraz 16.3% zatrudnionych. Branże uważane za mające duży potencjał to m.in. sektor rolno-spożywczy, przemysł kosmetyczny, farmaceutyczny, produkcja maszyn górniczych, technologie związane z energetyką czy branża transportowa (lokomotywy, wagony, części samochodowe).

Celem Iranu jest dywersyfikacja gospodarki

Władze irańskie praktykują politykę gospodarki centralnie planowanej, raz na pięć lat rząd zatwierdza pięcioletni plan rozwoju gospodarczego i kulturalnego. W tym momencie ma miejsce szósty plan w historii Republiki Islamskiej na lata 2016-2021. Każdorazowo jednym z głównych celów jest dywersyfikacja gospodarki oraz zwiększenie własności prywatnej.

W Iranie można zaobserwować współistnienie sektora publicznego i prywatnego.  W największych sektorach gospodarki dominują spółki państwowe kontrolowane najczęściej przez odpowiednie ministerstwa. Wśród średnich i małych spółek przeważnie występuje własność prywatna i spółdzielcza. Zagraniczni inwestorzy mogą założyć swoją firmę w Iranie posiadając 100% jej udziałów oraz utrzymując pełną kontrolę nad nią. Jednak według prawa mogą założyć tylko dwa rodzaje spółek: spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółkę cywilna. Jest możliwość także otwarcia filii „spółki-matki”, która będzie w pełni kontrolowana przez główną spółkę.

System podatkowy jest zbliżony do tego europejskiego, występują w nim podatki takie jak PIT, CIT czy VAT. Zagraniczni inwestorzy płacą tylko podatki od przychodu uzyskanego na terenie Iranu bez względu na to czy jest to oddział zagranicznej spółki czy spółka założona przez obywatela innego kraju. Stawka podstawowa podatku od osób prawnych to 25%. Podatek od osób fizycznych jest progresywny, a maksymalna stawka to 20% przy dochodach przekraczających ok. 32 tys. USD rocznie. Stawki VAT to 9% od dostaw towarów i usług, w Iranie, w tym import, 15% na papierosy, 30% na paliwo oraz 0% na eksport towarów i usług za granicę z oficjalnego punktu wywozu. Istnieją też podatki od opłat z tytułu najmu urządzeń i sprzętów czy opłaty i należności licencyjne. Stawka cła od importu waha się od 4% do 150%, w zależności od kategorii towaru.

Ułatwienia dla zagranicznych firm

Ułatwienia i bariery eksportu do Iranu


W 1993 została uchwalona ustawa, na podstawie której stworzono 6 stref wolnego handlu: Qeshm, Chabahar, Arvand, Araz, Anzali, Kish. Są to wyspy bądź tereny przy Zatoce Perskiej oraz tereny graniczne. Obowiązują w nich osobne przepisy prawne, większe swobody wwozu i wywozu towarów, a ponadto wszelkie sprawy związane z dokumentami nie muszą przechodzić machiny biurokratycznej w Teheranie, a mogą być załatwiane w odpowiednim urzędzie w danej strefie ekonomicznej. Dużym ułatwieniem jest także to, że towary wwożone do tych stref mają obniżone stawki celne oraz podatkowe.

Kolejnym ułatwieniem dla zagranicznych kontrahentów jest uchwalona w 2002 roku ustawa o promocji i ochronie inwestycji zagranicznych (w skrócie FIPPA). Jest to dokument, który tworzy program dla zagranicznych przedsiębiorców gwarantując przy tym wiele przywilejów tj. długoterminowe wizy, pozwolenia na pobyt czy pracę. Ustawa chroni zagranicznych przedsiębiorców m.in. poprzez zagwarantowanie im takich samych warunków do prowadzenia przedsiębiorstwa jakie są dla Irańczyków, pozwolenie przepływu kapitału i dywidend poza Iran, zapewnienie rekompensacji dla przedsiębiorcy w razie nacjonalizacji sektora czy wywłaszczenia, pozwala na szybsze i łatwiejsze pozyskiwanie licencji i pozwoleń. Aby uzyskać dokument potwierdzający przynależenie do programu należy złożyć wniosek do Organizacja ds. Inwestycji, pomocy gospodarczej i technicznej Iranu (OIETAI). Licencje wydawane są zazwyczaj natychmiastowo, jeśli przedsiębiorca wykaże, że jego działania są zgodne z prawem.

Kilku uwag wymaga również system płatności obowiązujący w Iranie oraz regulacje z nim związane. Ponad 30 irańskich banków jest związane ze Stowarzyszeniem na rzecz Światowej Międzybankowej Telekomunikacji Finansowej (SWIFT), co na pewno ułatwia przepływ pieniędzy w przestrzeni międzynarodowej. Wwóz i wywóz pieniędzy odbywa się na ogólnych zasadach (deklaracja celna). Przy wwozie/wywozie większych kwot (ponad 5 tys. USD) należy zadeklarować przedstawiając źródło ich pochodzenia.

W celu pozyskania inwestorów zagranicznych, rząd irański stworzył Organizację ds. Inwestycji oraz Pomocy Gospodarczej i Technicznej Iranu (OIETAI). Organizacja oferuje usługi w zakresie doradztwa, udziela informacji o wszelkich ustawach i regulacjach prawnych, przedstawia oferty możliwych inwestycji zagranicznych, ułatwia kontakt z potencjalnymi partnerami handlowymi oraz informuje o odbywających się przetargach.

Należy zauważyć, że wejście na rynek irański kreuje pewne przeszkody i trudności, o których warto pamiętać. Prowadząc działalność gospodarczą w Iranie należy wliczyć ryzyko powstawania nowych uregulowań prawnych i konieczność mierzenia się z problemami biurokratycznymi. Często informacje dotyczące tych kwestii nie są publikowane na szerszym forum.

Kolejną barierą dla Polaków może być odmienna kultura biznesowa. W kontaktach z Irańczykami należy wykazać się cierpliwością, elastycznością i wyrozumiałością. Zanim Persowie przejdą do robienia interesów najpierw zechcą poznać rozmówcę od strony prywatnej. Do powszechnych praktyk należy wypytywanie o kraj pochodzenia, rodzinę i szczegóły z życia. Dla Irańczyków ważne są relacje międzyludzkie, dużą uwagę będą zwracali na zachowanie oraz gesty, jakie rozmówca wykona w stosunku do nich. Co ciekawe, Irańczycy mają luźne podejście do terminów i godzin umówionych spotkań. Spóźnienie nie jest dla nich niczym nadzwyczajnym, lecz wymagają punktualności o strony przeciwnej. Należy także pamiętać, że w Iranie tydzień pracy zaczyna się w niedzielę i kończy w czwartek, co wiąże się koniecznością dostosowania trybu pracy do warunków naszych partnerów.

Doradztwo Iran


Mimo problemów z jakimi boryka się Iran, jest ona drugą gospodarką na Bliskim Wschodzie. Młode, wykształcone społeczeństwo niesie duży potencjał rozwojowy. Warto zagłębić się w specyfikę wejścia na rynek Iranu sięgając porad odpowiednich podmiotów doradczych, wyspecjalizowanych w tych kwestiach. Należy jednak pamiętać, że konflikt na linii Iran-Stany Zjednoczone sprawia, że atmosfera wewnątrz kraju jest bardzo niestabilna, warunki do robienia biznesu mogą zmieniać się z dnia na dzień.

Mimo odbywającego się aktualnie odwrotu dużych firm z rynku irańskiego, Polska Agencja Inwestycji i Handlu nadal prowadzi działalność na rzecz pogłębiania kontaktów handlowych między Polską a Iranem. Na swoich stronach zachęca do udziału w wydarzeniach skierowanych do przedsiębiorców zainteresowanych  rynkiem irańskim, jak np. Wystawa Polska w Iranie. Jest to wyjazd do Teheranu organizowany przez Silesia Chamber of Commerce Ltd. w dniach 20-25 stycznia 2019 na targi polskich przedsiębiorstw. W programie są m.in. rozmowy B2B z irańskimi przedstawicielami czy warsztaty na temat irańsko-polskiej wymiany handlowej.