Możliwości wynikające z tranzytowego położenia

Charakterystyka rynku

Tranzytowe położenie Azerbejdżanu, łączące Europę z Azją to kluczowy czynnik decydujący o perspektywicznych możliwościach współpracy z tym krajem. Oprócz lokalizacji, zaletą kraju jest również jego wielkość oraz liczne surowce mineralne. Sektor naftowy jest kluczową gałęzią gospodarki – wytwarza ponad 40 proc. PKB oraz generuje blisko 70 proc. wpływów budżetowych. Na uwagę zasługują także żyzne gleby, które nie zostały jeszcze w pełni zagospodarowane.

Azerbejdżan wszedł na wyjątkowo szybką drogę przemian. Rozwój sektora wydobywczego z jednej strony, a z drugiej zmiany prawne zgodne z zaleceniami Banku Światowego przyczyniły się do dynamicznego wzrostu PKB. Kraj obecnie lokuje się na 57. pozycji w rankingu Doing Bussiness, co w dużym stopniu jest efektem zmian prawnych wprowadzanych od  2003 roku: nowej ordynacji podatkowej, kodeksu cywilnego oraz kodeksu postępowania cywilnego.

Charakteryzująca się znikomą dywersyfikacją gospodarka Azerbejdżanu pozostaje zależna od sektora wydobywczego, jednak jej perspektywy rozwoju kształtują się bardzo korzystnie. Powodem jest przede wszystkim zakładane zwiększenie wydobycia gazu ziemnego. Kluczową rolę odgrywają budowane sieci tranzytu tych surowców na rynki zewnętrzne oraz możliwości wykorzystania istniejących sieci transportowych.

Coraz większa dynamika rozwoju branż pozanaftowych

Naftowa koniunktura na światowych rynkach ma zdecydowany wpływ na rozwój gospodarki Azerbejdżanu. Niemal całość wpływów z eksportu generowana jest poprzez sprzedaż surowców energetycznych (91%). Ponad połowa bezpośrednich inwestycji zagranicznych dotyczy wyłącznie wydobycia ropy i gazu.

Pozostałe dziedziny przemysłu dotychczas były mniej intensywnie rozwijane, można jednak obserwować coraz większą dynamikę w rozwoju branż pozanaftowych. Polityka ich rozwoju obejmuje działania rządu, takie jak państwowe programy inwestycyjne oraz tworzenie dogodnych warunków dla inwestorów w parkach przemysłowych. Otwartość na zagraniczne inwestycje niesie szanse korzystnej współpracy dla eksporterów oraz inwestorów z Polski.

Poza sektorem energetycznym, gdzie współpraca zakładać może dostawy maszyn i urządzeń dla przetwórstwa ropy i gazu, za najbardziej perspektywiczne dla inwestycji zagranicznych uważa się branże, takie jak: bankowość i finanse, technologie teleinformatyczne, turystykę, a także transport i rolnictwo.  Eksporterzy z branży budowalnej, farmaceutycznej, kosmetycznej oraz meblarskiej również powinni rozważyć aktywność w Azerbejdżanie. W maju 2019 roku Prezydent RP Andrzej Duda odbył oficjalną podróż do Baku, gdzie spotkał się z prezydentem Ilhamem Alijewem. Podpisane zostały porozumienia dotyczące współpracy resortów rolnictwa Polski i Azerbejdżanu oraz współpracy w sprawach nasiennictwa i fitosanitarnych. Rozmowy dotyczyły również kwestii współpracy energetycznej oraz rozwoju klastra polskich firm w strefie wolnocłowej lotniska Baku – Ałat.

 Wyzwania jakie może nieść działalność w tym kraju to przede wszystkim brak przejrzystości przepisów i ich niejednolite stosowanie. Znaczącym utrudnieniem są też niespójne procedury dotyczące wymogów licencjonowania, certyfikacji i rejestracji znaków towarowych. Na styku działań państwa i biznesu obecne są też praktyki korupcyjne. Co ważne, Azerbejdżan nie jest członkiem Światowej Organizacji Handlu (WTO), a to niesie ze sobą konsekwencje opłat celnych. Z kolei niełatwe znalezienie partnera może być związane z małą ilością firm posiadających strony w języku angielskim i obowiązujący system wizowy dla obcokrajowców

Handel z Azerbejdżanem


W strukturze importowej Azerbejdżanu dominują maszyny (25%), środki transportu (11%), metale (9,9%), produkty chemiczne (9,8%) oraz artykuły spożywcze (7,8%). Największymi odbiorcami eksportu z Azerbejdżanu są Włochy (5,64 mld USD), Turcja (2,86 mld USD), Izrael(1,33 mld USD), Indie (956 mln USD) oraz Niemcy (932 mln USD). Najważniejszym źródłem importu jest z kolei Rosja (2,29 mld USD), Turcja (1,65 mld USD), Chiny (1,43 mld USD), Szwajcaria (1,21 mld USD) i Stany Zjednoczone (769 mln USD).

Potencjał biznesowy dla polskich firm

W ofercie eksportowej Polski znajdują się produkty, na które przede wszystkim występuje zapotrzebowanie w Azerbejdżanie. W strukturze azerskiego importu i polskiego eksportu przeważają maszyny i urządzenia (43,8% w 2018), a także wyroby chemiczne (18,0% w 2018) oraz wyroby metalurgiczne (12,5% 2018) i artykuły rolno-spożywcze (13,8% w 2018). Warto jednak zauważyć, że polski eksport w 2018 roku wynosił 80,8 mln USD, co w porównaniu do wartości eksportu Szwajcarii czy Niemiec nie jest wartością ponadprzeciętną.

Z kolei import z Azerbejdżanu do Polski w 2018 roku wynosił zaledwie 13,9 mln USD, co jest bardzo niedużą wartością. Sprowadzane są w głównej mierze produkty przemysłu chemicznego (66,1%), przede wszystkim dostawy propylenu. W 2018 roku wzrosły dostawy z Azerbejdżanu do Polski m.in. bentonitu i opakowań z polietylenu oraz niektórych rodzajów soków. Z kolei zmniejszyły się dostawy orzechów.  Azerski rynek już znajduje się w zasięgu polskich firm, a sukces jaki odniosły na nim potwierdza jego potencjał biznesowy. Spośród podmiotów, którym udało się nawiązać długoterminową współpracę gospodarczą z Azerbajdżanem, wskazać można spółki PKP LHS i PKP Cargo – usługi transportowo – logistyczne oraz Rafako – producent kotłów, który w ramach umowy z 2008 r., zobowiązał się  dostarczać kotły odzyskowe dla instalacji termicznej utylizacji odpadów komunalnych w Baku.

Sytuacja ekonomiczna Azerbejdżanu


Azerbejdżan jest stosunkowo liczebnym państwem pod względem populacji w regionie Kaukazu Południowego. Jego ludność, stanowiąca 9,9 mln osób, prawie trzykrotnie przekracza ilość osób zamieszkujących sąsiadującą Gruzję i Armenię. Konsekwentnie, duży runek konsumencki jest jednym z kluczowych czynników przyciągających kapitał zagraniczny. Dodatkowo, polityka rządu przejawiająca się m.in. w dążeniu do pełniejszej integracji rynku azerskiego z rynkami światowymi, dywersyfikacji gospodarczej oraz utrzymania wzrostu gospodarczego, jakościowo wpływa na budowanie przyjaznego klimatu inwestycyjnego.

Duży rynek konsumencki przyciąga kapitał zagraniczny

Pozytywny wizerunek gospodarki kraju nie zmienia faktu, że jest ona w 90% zależna od eksportu produktów ropy naftowej i gazu. Wahania cen tych surowców w bezpośredni sposób oddziałują na gospodarkę Azerbejdżanu. Jeszcze w 2014 roku (przy wysokich cenach surowców) wzrost gospodarczy kraju utrzymywał się na poziomie 2,8 %. W 2017 roku spadł do – 3,7 %, by w 2019 roku osiągnąć wzrost na poziomie 2,5% .  Powrót do trendu wzrostowego nastąpił z jednej strony dzięki wyższym cenom surowców naturalnych na rynkach światowych, z drugiej zaś w następstwie przyłożenia większej wagi do dywesyfikacji gospodarki. W sektorach pozanaftowych znaczny wzrost zanotowały przede wszystkim rolnictwo oraz turystyka. W dalszym ciągu jednak państwo podejmuje kroki ku większemu zrożnicowaniu swojej gospodarki.

W celu realizacji wybranej polityki gospodarczej, aktywne działania są prowadzone w kierunku rozwoju czterech strategicznie ważnych sektorów pozanaftowych – rolnictwa, transportu, logistyki oraz technologii informacyjno – komunikacyjnych. Ożywienie tych branż niesie duże korzyści ekonomiczne nie tylko dla eksporterów zagranicznych, ale i gospodarki azerskiej ogółem.

Przed wejściem na ten rynek warto przeanalizować kwestie związane z transakcjami w walucie obcej. Po dewaluacji przeprowadzonej w 2015 roku, kierowany płynny kurs walutowy manata azerskiego (AZN) w stosunku do dolara utrzymuje się w granicach 1,70 AZN za USD. Ogólnie w Azerbejdżanie nie ma żadnych ograniczeń co do wymiany i przelewów środków w walucie obcej. Zasady wymiany walut w kraju ustala Centralny Bank Azerbejdżanu, który w styczniu 2016 roku, anulował licencje wszystkich kantorów. W wyniku tego, wymiany walutowej dokonać można wyłącznie w portach lotniczych oraz bankach kraju.

Również wwóz zagranicznej waluty do Azerbejdżanu nie jest limitowany, pod warunkiem, że przewożona suma została zadeklarowana na granicy. Służby celne są zobowiązane do wystawienia certyfikatu w przypadku wwozu kwot powyżej 10.000 USD (lub ekwiwalentu w innej walucie). Po przedstawieniu odpowiednich zaświadczeń możliwy jest wywóz waluty obcej w ilości nie przewyższającej kwoty wwiezionej do Azerbejdżanu. Wszystkie operacje bankowe lub gotówkowe powinny być przeprowadzane w manatach, choć po uzyskaniu odpowiednich zezwoleń możliwe jest prowadzenie rachunków bankowych w obcej walucie.

Jeśli chodzi o formy własności w Azerbejdżanie, statystyki o udziale przedsiębiorstw państwowych w ogólnej strukturze własności kraju nie są dostępne – oficjalna lista podmiotów o kapitale publicznym po prostu nie jest publikowana. Niemniej jednak,  pewny jest fakt, że spółki państwowe w Azerbejdżanie skupione są w sektorze wydobycia ropy naftowej i gazu, produkcji energii elektrycznej, zaopatrzenia w wodę, infrastruktury lotniczej oraz usług cargo. Chociaż przedsiębiorstwa publiczne oficjalnie nie mają żadnych przywilejów, podmioty takie jak SOCAR, Azerenerji (energia elektryczna) oraz Azersu (dostarczanie wody) – zamknięte spółki akcyjne o przeważającym kapitale państwowym zajmują niemal monopolistyczną pozycję w swoich sektorach.

 Ułatwienia i bariery eksportu do Azerbejdżanu


Niezależnie od faktu,  że w 2003 roku rząd azerski zapowiedział zamiar utworzenia specjalnych stref ekonomicznych oraz wolnych portów w 2009 roku, nie podjęto żadnych działań. Aby przyśpieszyć proces powstania preferencyjnych terenów, prezydent Azerbejdżanu – Alijew, podpisał w marcu 2016 roku rozporządzenie o utworzeniu wolnej strefy handlowej w pobliżu portu morskiego Alat, położonego 75 kilometrów na wschód od stolicy kraju, Baku.

Plany utworzenia SSE i lokalnych przestrzeni innowacyjnych

Ponadto, w Ministerstwie Komunikacji i Zaawansowanych Technologii Azerbejdżanu  trwają dyskusję nad możliwością utworzenia innych specjalnych stref ekonomicznych – kompleksu rafineryjno – petrochemicznego oraz lokalnych przestrzeni innowacyjnych, mających na celu przekształcenie kraju w centrum technologii informacyjno – komunikacyjnych w regionie. Opracowanie nowatorskich projektów otwiera możliwości biznesowe przed polskimi firmami, które zaangażują się w nie poprzez świadczenie usług konsultingowych, zarządczych oraz inżynieryjnych.

Zachętą do rozważenia działalności na rynku azerskim na pewno jest przyjazna polityka podatkowa. Mniejsza niż przewidywano produkcja ropy, wspólnie z jej spadającą ceną na rynkach światowych, zmusiły rząd azerski do podjęcia kompleksowych reform zmierzających do uatrakcyjnienia kraju dla kapitału zagranicznego. W lutym 2016 roku azerski organ prawodawczy zaprowadził poprawki do Kodeksu Podatkowego, które zapewniają przywileje podmiotom prawnym i fizycznym, zaangażowanym w poszczególne aktywności inwestycyjne. Wprowadzone zmiany umożliwiają zwolnienie odpowiednich podmiotów z podatku od 50% dochodów i przychodów na przestrzeni siedmiu lat.

Rząd Azerbejdżanu zatwierdził zmiany w Ustawie o taryfach celnych, w ramach której podmioty prawne i fizyczne mogą zostać zwolnione z ceł i podatku VAT przy imporcie wyposażenia kapitałowego. Co ważne, towary wyprodukowane w Azerbejdżanie przez inwestorów zagranicznych w całości zwolnione są z cła eksportowego.

Od 2018 roku w Azerbejdżanie funkcjonuje trzystopniowa skala ceł importowych. Stawka 0% obejmuje większość towarów o przeznaczeniu produkcyjnym, stawką 5% objęte są półprodukty natomiast znaczna ilość gotowych produktów obłożona jest cłem, którego stawka wynosi 15%. 15% stawki stosowana jest także na import różnych produktów ze złota i srebra. Stawki celne na import książek, czasopism, gazet, broszur i innych materiałów drukowanych podwyższone są z 3% do 5%.  Wprowadzono także nowe stawki celne na import samochodów.

Wartość towarów podlegających ocleniu ustalana jest na podstawie wartości podanej na fakturze. Jedynie niewielka grupa towarów zwolniona jest z cła w imporcie. Cło, które trzeba będzie zapłacić przy eksporcie poszczególnych dóbr do Azerbajdżanu, obliczyć można na stronie Państwowego Komitetu Celnego Azerbajdżanu.

Ponadto w ramach porozumień o podziale wpływów z wydobycia (ang. „Production Sharing Agreement”, PSA) strony kontraktu, ich agenci i podwykonawcy są zwolnieni z jakichkolwiek ceł/ograniczeń na import czy reeksport dóbr przeznaczonych do produkcji węglowodorów.

Porozumienia i traktaty sprzyjające dwustronnej współpracy

Jeśli chodzi o współpracę Polski z Azerbejdżanem, opiera się ona na Porozumieniu o Partnerstwie i Współpracy (PCA) zawartego przez Azerbejdżan i Unię Europejską w 2004 roku. Dodatkowo, w marcu 2005 roku rządy RP i Azerbejdżanu podpisały już bezpośrednio umowę o współpracy gospodarczej, która nie wkracza w kompetencje Unii Europejskiej w zakresie polityki handlowej.

Oprócz gospodarczych, zostały podpisane również inne porozumienia i traktaty sprzyjające dwustronnej współpracy pomiędzy Polską a Azerbejdżanem. Spośród nich wskazać można Umowę o cywilnej komunikacji lotniczej, Umowę o współpracy kulturalnej i naukowej, Umowę o unikaniu podwójnego opodatkowania i zapobieganiu uchylania się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, Umowę o współpracy w dziedzinie turystyki,  Umowę o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, Umowę o współpracy i wzajemnej pomocy w sprawach celnych, Umowę o międzynarodowych przewozach drogowych, Memorandum o współpracy w dziedzinie weterynarii między Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi Rzeczypospolitej Polskiej a Ministerstwem Rolnictwa Republiki Azerbejdżańskiej oraz Umowę o międzynarodowym transporcie drogowym.

Mimo licznych korzyści, jakie niesie współpraca handlowa z Azerbejdżanem, kraj ten cechuje kilka pozataryfowych barier handlowych. Do nich zaliczyć można nadal stosunkowo słaby i nieprzewidywalny system prawny, niewłaściwe egzekwowanie ochrony praw własności intelektualnej, korupcję oraz problemy ze służbami celnymi. W tej ostatniej kwestii, zgodnie z doniesieniami Amerykańskiej Izby Handlowej w Azerbejdżanie, funkcjonowanie służb celnych znacznie się poprawiło po tym, jak rząd azerski w 2016 r. podjął odpowiednie działania, usprawniające procedury pobierania opłat oraz system zarządzania organami celnymi.